REKLAMA

(Po)prawnie o designie, czyli ochrona twórczych pomysłów w branży architektonicznej, projektowej i meblarskiej

Joanna Janoszek i Tomasz Gawliczek, kancelaria JWP Rzecznicy Patentowi | 15 marz 2018 12:49 0

Co może łączyć szezlong, projekt kiosku czy kiosk urzeczywistniony na jego podstawie oraz projekt aranżacji wnętrza pokoju hotelowego? Na powyższe pytanie nasuwa się wiele odpowiedzi, ale każdy z tych wytworów stanowi „przedmiot” użytkowy, który łączy cechy funkcjonalne, techniczne i estetyczne w spójną całość.

Każdy z nich cechuje określony stopień oryginalności nadany mu przez jego twórcę w procesie kreacji i stanowić może przedmiot prawa własności intelektualnej. Tym samym, w świetle obowiązujących przepisów prawa, każdy z tych przedmiotów może korzystać z ochrony gwarantowanej zarówno przez przepisy prawa autorskiego jak i prawa własności przemysłowej odnoszące się do wzorów przemysłowych. Jak je zatem chronić (po)prawnie?

Utwór vs. wzór przemysłowy – czy trzeba wybierać?

W świetle obowiązujących przepisów prawa zdefiniowano zarówno pojęcie utworu jak i wzoru przemysłowego. Wydawać by się zatem mogło, że łatwo rozróżnić, czy przedstawiony szezlong, kiosk lub projekt aranżacji wnętrza może zostać uznany za jeden z tych przedmiotów ochrony. Nic bardziej mylnego. O tym, czy dany przedmiot będzie mógł podlegać tylko ochronie prawnoautorskiej lub tylko ochronie wynikającej z rejestracji wzoru przemysłowego, albo obu jednocześnie, zadecydują ostatecznie okoliczności faktyczne.

Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). Z kolei wedle definicji ustawowej, wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, fakturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację.

Porównując oba te przedmioty ochrony nasuwa się od razu kolejne pytanie. Czy jest możliwe, by dany wytwór spełniał jednocześnie przesłanki do uznania go za utwór i wzór przemysłowy? Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wyraźnie wskazuje, że jednym z przedmiotów prawa autorskiego są właśnie utwory wzornictwa przemysłowego. Oznacza to, że zasadniczo każdy wzór przemysłowy może stanowić także utwór. Czy jednak każdy utwór może stanowić wzór przemysłowy? Tu już nie sposób udzielić pozytywnej odpowiedzi. Musimy pamiętać, że chroniony wzór przemysłowy jest „wytworem”, co oznacza, że nie może być nim wskazany wyżej projekt kiosku, lecz dopiero kiosk powstały w oparciu o niego, nie projekt szezlongu lecz wyprodukowany mebel. Projekty te są zatem „utworami”. Jednak w przypadku utworów architektonicznych czy urbanistycznych, jak i utworów wzornictwa przemysłowego w branży meblarskiej czy projektów wnętrz istnieje możliwość uznania ich za utwór i wzór przemysłowy jednocześnie.

(Non)existens. Kiedy powstaje prawo do…?

Kreśląc projekt architektoniczny, urzeczywistniając ten projekt w toku budowy, wchodząc do wykończonego budynku – na każdym z etapów pracy twórczej (oraz po jej ukończeniu) warto zadać pytanie, czy efekt tej pracy podlega już ochronie prawnej, a jeśli tak, to w jakim zakresie. Utwór chroniony jest od momentu jego ustalenia w jakiejkolwiek postaci. Oznacza to, że projekt nie musi być „ukończony”, aby stać się przedmiotem prawa autorskiego. Wystarczy, aby utwór posiadał określony pierwiastek twórczy i cechował się pewnym poziomem indywidualizmu. Wytwory pracy architekta czy projektanta ewoluują, a wraz z nimi zmienia się przedmiot ochrony prawnoautorskiej i jego zakres. A zatem w toku procesu twórczego (od projektu architektonicznego do budynku) możemy mieć do czynienia z niezliczoną liczbą utworów. Warto przy tym jednak pamiętać, że nie istnieje (mimo definicji ustawowej) żaden mechanizm, który pozwalałby każdorazowo przesądzić, czy w danym przypadku mamy do czynienia z utworem. O tym, w stosunku do konkretnego wytworu oraz stosownie do okoliczności faktycznych, musi przesądzić sąd powszechny. W odniesieniu do wzoru przemysłowego sprawa wygląda nieco inaczej. Sam wzór powstaje w chwili jego urzeczywistnienia przez twórcę (wytwór). Jednak wzór przemysłowy jako przedmiot prawa własności przemysłowej podlega ochronie dopiero po przejściu procesu rejestracji, zakończonego wydaniem decyzji administracyjnej przez właściwy urząd do spraw własności przemysłowej o przyznaniu prawa wyłącznego. Istnieje co prawda możliwość dochodzenia ochrony wzorów niezarejestrowanych (na zasadach określonych w przepisach prawa Unii Europejskiej), ale jest ona w znacznym stopniu ograniczona (ochroną objęte jest wyłącznie bezpośrednie kopiowanie wytworu i tylko w okresie 3 lat od daty jego pierwszego upublicznienia).

Z tej perspektywy, już w momencie kreślenia wspomnianego projektu architektonicznego czy projektując nowy wzór mebla warto zadać sobie także pytanie, w jaki sposób ma on być prawnie chroniony. Jeśli chcemy opierać się na prawnoautorskim reżimie odpowiedzialności, należy zawczasu zabezpieczyć wszystkie materiały dowodzące faktu stworzenia utworu, względnie nabycia do niego autorskich praw majątkowych. Jeśli zaś wytwór naszej pracy twórczej może i ma być chroniony prawem z rejestracji wzoru przemysłowego, nie zapominajmy, aby czym prędzej dokonać jego zgłoszenia w odpowiednim urzędzie. W przeciwnym wypadku (po 12-tu miesiącach od daty jego pierwszego upublicznienia) wzór przemysłowy straci cechę nowości niezbędną do zapewnienia ochrony. Administracyjnoprawny tryb uzyskiwania prawa z rejestracji wzoru przemysłowego niesie za sobą zarówno korzyści jak i pewnego rodzaju obciążenia. Po wydaniu decyzji o rejestracji przez właściwy urząd nie trzeba dalej dowodzić, że prawo przysługuje konkretnemu podmiotowi – wystarczy przedstawić świadectwo rejestracji. Jednak sam proces rejestracji wymaga poniesienia kosztów w postaci opłat urzędowych z tytułu zgłoszenia wzoru przemysłowego, a później opłat mających na celu utrzymanie prawa w mocy przez kolejne okresy czasu.

Zgodnie z dewizą „przezorny zawsze ubezpieczony” korzystnie jest zabezpieczyć się w dwójnasób, tak by móc legitymować się na przeszłość oboma ze wskazanych praw. Może się to okazać o tyle pomocne, o ile prawa te charakteryzuje z goła odmienna specyfika.

Ogólne wrażenie, pierwiastki twórcze i…

Utwór chroniony jest w granicach występujących w nim elementów twórczych. Oznacza to, że ich przejęcie i zastosowanie w innym wytworze, bez zgody uprawnionego, stanowi naruszenie autorskich praw majątkowych. Spójrzmy na przedstawiony na wstępie czerwony szezlong. Na pytanie, co jest w nim najbardziej twórczego prawdopodobnie każdy odpowie, że jego fantazyjny kształt. Jeśli zatem – bez zgody uprawnionego – osoba trzecia przejęłaby ten kształt w produkowanych przez siebie meblach, niewątpliwie moglibyśmy twierdzić, że w tym konkretnym przypadku dochodzi do naruszenia prawa autorskiego, a dokładniej autorskich praw majątkowych do utworu.

Oczywiście prawo autorskie ma swoje ograniczenia, szczególnie istotne w odniesieniu do utworów architektonicznych czy architektoniczno-urbanistycznych. Po pierwsze ochronie prawnoautorskiej nie podlega co do zasady styl, rozumiany jako zespół określonych założeń estetycznych. Co więcej, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wyłącza spod ochrony sam pomysł, przez co chroniona jest wyłącznie forma jego wyrażenia. Tym samym występowanie przykładowo pomiędzy projektami podobieństwa w samej ich stylistyce nie może prowadzić do twierdzenia, że naruszany jest monopol prawnoautorski uprawnionego.

Ponadto, poszczególne przepisy obowiązującej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych zawierają wyłączenia odnoszące się wprost do utworów architektonicznych i architektoniczno-urbanistycznych. Przykładowo, na zasadzie odstępstwa od reguły, wyłączona jest w tym przypadku możliwość odstąpienia od umowy przez twórcę lub wypowiedzenia jej ze względu na istotne interesy twórcze. Charakterystyczne jest również, że nabycie od twórcy egzemplarza projektu takiego utworu obejmuje prawo zastosowania go do jednej budowy. Tym samym nabywając egzemplarz utworu uzyskuje się licencję niewyłączną, która pozwala na jednorazowe urzeczywistnienie projektu. Wreszcie, w praktyce obrotu istotna jest kwestia wprowadzania zmian do utworu architektonicznego zawartego w projekcie budowlanym w sytuacji, gdy budowa wydłuża się w czasie. Odpowiedź na pytanie, czy inwestor może wówczas dokonać stosownych zmian w projekcie uzasadniając je koniecznością obniżenia kosztów budowy, nie jest wcale jednoznaczna. Nie ma wątpliwości, że ochrona twórczych pomysłów w branżach designerskich za pomocą przepisów prawa autorskiego nie jest rozwiązaniem pozbawionym wad.

Właśnie w takich przypadkach warto pomyśleć też alternatywnie o ochronie przysługującej z tytułu rejestracji wzoru przemysłowego. Ochronie tej podlegają bowiem nie poszczególne pierwiastki twórcze (indywidualizujące) zawarte w wytworze, ale ogólne wrażenie, jakie całościowo wzór ten sprawia na poinformowanym użytkowniku. W praktyce oznacza to, że zabronione jest posługiwanie się w obrocie (zawodowo lub zarobkowo) wzorem przemysłowym, którego wygląd zewnętrzny wywołuje tożsame ogólne wrażenie w stosunku do tego, które wywołuje wcześniej zarejestrowany wzór przemysłowy. Stąd tak istotna jest kwestia dokładnego przedstawienia wzoru przemysłowego na rzutach załączonych do jego urzędowego zgłoszenia. To, jak dany wzór zostanie przedstawiony, determinuje w dalszej kolejności zakres jego ochrony i możliwość jej skutecznego egzekwowania.

Co istotne, ochrona z rejestracji wzoru przemysłowego nie podlega żadnym ograniczeniom wynikającym z samego charakteru chronionego wytworu. Niezależnie zatem, czy mowa o utworze architektonicznym czy gotowych meblach, jako wzory przemysłowe są one chronione w granicach wywoływanego przez nie ogólnego wrażenia. Warto natomiast podkreślić, że z mocy prawa wyłączone są spod ochrony cechy wytworu wynikające wyłącznie z ich funkcji technicznych. Wynika to z faktu, że wzór przemysłowy jako przedmiot ochrony prawa wyłącznego obejmuje swoim zakresem wyłącznie zewnętrzną postać wytworu ocenianą z punktu widzenia cech estetycznych. Indywidualny charakter jest więc wypadkową różnych elementów, które przesądzają o pewnej „inności” czy „oryginalności” przedmiotu ukształtowanego według wzoru. Tę „inność” czy „oryginalność” osiąga się poprzez nadanie postaci produktu (wytworu) cech lub właściwości, które jednak nie mogą pozostawać w sprzeczności z jego funkcją, będącą wyznacznikiem swobody twórczej projektanta wzoru. Zakres swobody twórczej jest zdeterminowany przez cechy funkcjonalne przedmiotu oraz wcześniejsze wzornictwo. W przypadku wzorów przemysłowych, które muszą uwzględniać przede wszystkim wymogi funkcjonalne przedmiotu, zakres swobody twórczej jest mniejszy, niż w przypadku wzorów, w których przeważają założenia estetyczne.

Trzeba też pamiętać, że prawo z rejestracji wzoru przemysłowego jest prawem formalnym. Procedura uzyskania praw do wzoru przemysłowego jest procedurą jedynie rejestracyjną, tzn. właściwy urząd rejestruje zgłoszone wzory jako wzory przemysłowe, bez sprawdzenia czy naruszają one prawa własności intelektualnej osób trzecich. W sytuacji, gdy wzór przemysłowy nie spełniał w dacie zgłoszenia ustawowych warunków wymaganych do uzyskania prawa z rejestracji (nowość i indywidualny charakter), może zostać później unieważniony.

(Po)prawnie o designie

Wachlarz możliwości ochrony twórczych pomysłów w branży architektonicznej, projektowej i meblarskiej jest jak widać bardzo szeroki. Jednak zapewnienie naprawdę efektywnej ochrony zależy od właściwego wyboru skutecznej kombinacji dostępnych środków prawnych i wytyczenia strategii ochrony naszych praw przed nieuczciwym kopiowaniem i podrabianiem naszych produktów przez konkurentów. Strategia ta, w przeciwieństwie do samych naszych utworów, nie musi być efektowna, ale efektywna, tak by w pełni realizowała postawione przez nas cele.

0 Nie ma jeszcze komentarzy. Kliknij i dodaj pierwszy!



Klauzula informacyjna

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd Publikator Sp. z o.o.